فصل اول

بحران معرفتی

انسان متجدد به لحاظ معرفتی در موقعیتی قرار دارد که می توان آن را تحیر معرفتی نوین نامید. ریشه های اولیه این سرگشتگی، در عصر جدید به تأملات کانت در محدودیت های شناخت بشری باز میگردد. فلسفه و معرفت شناسی کانت به بروز شکاف عمیق و دهشت زایی میان عالم واقع و عالم شناخت و آگاهی انسان می انجامید؛ آدمی بی واسطه و مستقیم به جهان واقع (واقعیت تجربی) دسترسی ندارد و هر آنچه از جهان درک می کنیم، لاجرم در قالب مفاهیم و مقولات پیشین ذهن ما درک می شود. به دیگر سخن، ما همواره جهان را از پشت عینک ذهن خویش می شناسیم. بنابراین آدمی هیچ شناختی از اشیای خارجی آن گونه که فی الواقع هستند، ندارد.

نکته: مطالعات جدید در حوزه مینوتیک(دانش تفسیر) به این نتیجه رهنمون شد که هیچ گاه نمی توان فهم کاملی از سخن یا نوشته ی دیگران داشت.

نکته: نظریه پراگمانیستی (عمل گرایانه) اساسا گزاره ی صادق، گزاره ای است که سودمندی باور به آن در خلال تجربه ی عملی روشن گردد. همچنین امروزه نظریه ی سنتی در باب معرفت که عمدتا مبناگرایانه بود، رقیبان قدری یافته و مبناگروی سنتی، گزاره ها به دو دسته ی بدیهی و نظری تقسیم می شوند.

بحران اخلاقی

از آغاز قرن بیستم تأمل ورزی فلسفی پاره ای از اندیشمندان غربی در زمینه ی اخلاق مباحث نوینی را سامان داده ولی با این حال دست آورد عملی نه تنها تأثیر چندانی در رشد و توسعه ی اخلاقی در جوامع پیشرفته نداشته، نسبی گرایی، سود گرایی . لذت گرایی اخلاقی – سهم وافری در توسعه ی ناهنجاری های اخلاقی تربیتی داشته اند و عصر جدید انحطاط اخلاقی نه تنها به تضییع استعدادهای معنوی انسان متجدد انجامید بلکه زیست اجتماعی را تا حد زیادی مختل ساخته است.

بحران های روانی

امروزه با وجود پیشرفت های مهم در حوزه ی روانپزشکی، روانشناسی و به ویژه روانکاوی شاهد بیماری ها و ناهنجاری و انواع اضطراب ها و فشارهای روانی و افسردگی رنجورند و انسان متجدد، به شدت از احساس پوچی و بی هویتی رنج می برد. چرا دستاوردهای دانش بشری در زمینه ی روان انسان، توفیق چندانی در پیشگیری یا درمان نداشته اند؟ مشکل اساسی اینجاست که این علوم عمدتا تصویر واقع نمایی از عمق و ژرفای وجود آدمی و نیازهای اساسی و استعدادهای شگرف او ندارد.

فناوری (تکنولوژی) در سده های اخیر به موازات تقویت بعد کاربردی علوم تجربی پدیده ای به نام فناوری در جوامع پیشرفته صنعت ظهور یافته است. فناوری نوین امکانات مادی زندگی انسان را فزونی بخشیده و رفاه و آسایش نسبی فراهم آورده، فناوری و یا تکنولوژی فرهنگ و اخلاق ویژه خود را بر جوامع پیشرفته تحمیل می کند. آزادی بی حد و حصر در بهره برداری از ماشین، روحیه قناعت ورزی و پرهیز از اسراف و تبذیر را که قرن ها از فضایل اخلاقی به شمار می آمده است خشکانده و آتش هوس خداوندگاری طبیعت را در دل انسان متجدد شعله ور ساخته و بذر پندار و استغنا را که از مهیب ترین آفات اخلاق است را در ذهن او کاشته است.

نکته: فناوری به کارگیری علوم کاربردی – که ارزش عملی و کاربرد صنعتی دارند.

نکته: به گفته قرآن کریم، احساس استغنا و بی نیازی عامل طغیان وسرکشی آدمیان است.

انَّ اِلانسانَ لَیَطغی. اَن رأهُ استغنی . (سوره ی علق، آیات 7 – 8 )

جهت مشاهده دیگر مطالب بخش فرهنگ و معارف اسلامی اینجا کلیک کنید